Eurasiatoday
Воскресенье, 22 ноября, 2026
KG | RU | KZ
  • Басты бет
  • Саясат
  • Экономика
  • Қоғам
  • Орталық Азия
    • Қырғызстан
    • Қазақстан
    • Өзбекстан
    • Тәжікстан
    • Түркіменстан
  • Әлем
    • Америка
    • Европа
    • Азия
    • Батыс Азия
    • Россия
  • Мәдениет
  • Туризм
  • Ғылым
  • Дiн
  • Спорт
  • Біз туралы
No Result
View All Result
  • Басты бет
  • Саясат
  • Экономика
  • Қоғам
  • Орталық Азия
    • Қырғызстан
    • Қазақстан
    • Өзбекстан
    • Тәжікстан
    • Түркіменстан
  • Әлем
    • Америка
    • Европа
    • Азия
    • Батыс Азия
    • Россия
  • Мәдениет
  • Туризм
  • Ғылым
  • Дiн
  • Спорт
  • Біз туралы
No Result
View All Result
Eurasiatoday
KG | RU | KZ
No Result
View All Result

Жанармайдың сыртқа кетуінен қандай қауіп бар?

  • Сараптама
  • 20 апреля, 2023 18:30

Loading

2023 жылғы 3 сәуірде Орталық коммуникациялар қызметінің алаңында өткен брифингте энергетика министрі м. а. Болат Ақшолақов өндіріс көлемі артқанымен, елде дизель отынының тапшылығы туындап отырғанын атап өтті. Жалпы, 2022 жылы дизель отынының да, бензиннің де өндірісі рекордтық көрсеткішке жетті: дизель отыны өндірісі 8,5%, 5,4 млн тоннаға дейін, бензин — 3,1%, 5 млн тоннаға дейін көбейді.

Еске салайық, мұнай өнімдері өндірісінің айтарлықтай өсуі 2017-2018 жылдардан кейін, барлық үш отандық мұнай өңдеу зауытын қайта құру және жаңғырту бағдарламасы аяқталғаннан кейін болды. Жаңғырту нәтижесінде жеңіл мұнай өнімдерінің өндірісі өсті: бензин — 2 еседен астам, авиакеросин — 3 есе, дизель отыны — 1,3 есе ұлғайды, бұл өз кезегінде, кем дегенде теориялық тұрғыда, отандық сұранысты толық қанағаттандыруға мүмкіндік береді.

Іс жүзінде мұндай өсімге қарамастан Қазақстан жанармай тапшылығына тап болып отыр. Бұл жағдайдың себебі тұтынудың айтарлықтай өсуі. ҚР Энергетика министрлігінің мәліметінше, тұтыну өсімі ашық түсті мұнай өнімдерінің барлық түрлері бойынша байқалады. Биыл наурыз айының қорытындысы бойынша, дизель отыны тұтыну былтырғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 15% артқан. Соның салдарынан елде 850 мың тоннаға дейін жанармай тапшылығы туындауы мүмкін.

Тақырыпқа орай:

Қазақстан мен Иранның Һормозган провинциясы сауда-экономикалық әріптестікті тереңдету жолдарын талқылады

Қазақстан мен Иранның Һормозган провинциясы сауда-экономикалық әріптестікті тереңдету жолдарын талқылады

13.11.2026

Жанармай тапшылығының негізгі және аса маңызды себебі отандық отынның шетелге кетуіне әкелетін транзиттік тасымалдың өсуі — ҚР-дан көрші және көрші емес елдерге экспортталады. Көлік құралдарымен (жартылай тіркемесі немесе тіркемесі бар тракторлар) транзиттік тасымалдау көлемі жылдан жылға өсіп келеді. Қолда бар соңғы деректерге сәйкес, автокөлікпен жүкті транзиттік тасымалдау көлемі бір жылда 31,5% өсті (2021). Қазақстан арқылы транзиттік тасымалдаудың үздіксіз және қарқынды өсуі отандық мұнай өңдеу зауыттарын жаңғыртудың аяқталуымен тұспа-тұс келді. Бұған дейін динамика біркелкі емес, өсу мен құлдырау кезеңдері болды (диаграмманы қараңыз). Нәтижесінде транзиттік ағынның жоғары қарқыны ҚР ішінде импорт есебінен жабылатын жанармайдың жасанды тапшылығына әкеп соқтырады.

Бір жағынан, Қазақстанның аймақтағы негізгі көлік торабына айналуын өте оңды — республика бұған ұмтылды. Екінші жағынан, басқа да проблемалар мен инфрақұрылымға ауыртпалық түсіруден ҚР-ға шетелден келетін жүк көліктері елде жанармай құйып қана қоймайды, барынша толтырып әкетеді.

Отандық мұнай өнімдерінің елден бұлай кетуіне бағаның диспропорциясы себеп болып отыр. Қазақстанда бензин мен дизель отынының құны көптеген елдермен, соның ішінде көршілерімізбен салыстырғанда әлдеқайда төмен. Мәселен, GlobalPetrolPrices.com сайтының мәліметінше, Қазақстанда 27 наурыздағы жағдай бойынша, бензиннің орташа құны литріне 0,469 АҚШ доллары (212,6 теңге) болса, Ресейде ол 43,7% (0,674 АҚШ доллары) қымбаттаған немесе 305,48 теңге, Қырғызстанда 47,5% қымбат (0,692 АҚШ доллары немесе 313,6 теңге), ал Өзбекстанмен айырмашылық 2 еседен астам (0,945 АҚШ доллары немесе 428,5 теңге) болды.

Салыстырмалы түрде жасанды тапшылыққа әкеліп отырған транзит арқылы «табиғи» түрде сыртқа кетуден бөлек, «сұр» контрабандалық жолмен Қазақстаннан бензин мен дизель отынын әдейі шетелге әкету фактілері де жеткілікті. Бұл ретте жүк көліктері рұқсат етілген нормадан артық жанармай құйып қана қоймай, мұнай өнімдерін экспорттау үшін қосымша цистерналармен жабдықталған. Еске салайық, биыл 31 қаңтардан бастап Қазақстанда жанармайды автокөлікпен экспорттауға тағы да тыйым салынған. Сонымен қатар, аталған шектеулерге қарамастан елімізде жанармайдың заңсыз экспорттау фактілері тіркелуде. Мәселен, 2023 жылдың 31 қаңтарынан бастап ҚР аумағынан жанармайды заңсыз әкету бойынша 288 фактіге жол берілген. Оның ішінде сыртқы шекарада мұнай өнімдерін заңсыз әкетудің 94 фактісі анықталып, сот 1,5 млн теңгеден астам сомаға айыппұл салып, 2,3 мың литр бензин мен 25,3 мың литр дизель отынын тәркіленді. ЕАЭО елдерімен шекарада жалпы көлемі 63,8 мың литрден асатын жанармай экспортының 194 фактісі анықталды. Жалпы, қысқа мерзімде 90 мың литрден астам жанармайды заңсыз әкету әрекеттері тоқтатылды — бұдан басқа қаншама контрабанда ұсталмай кеткенін ойлай беріңіз.

Ескерту: қазақстандық жанармайды көрші елдерге сату контрабандашыларға өте үлкен пайда әкеледі. Егер бағалардағы айырмашылықты ескеретін болсақ, онда дизель отыны бойынша мұндай істің рентабельділігі 40%–100%, бензинге 44%–105% шегінде өзгеруі мүмкін.

Айтпақшы, көршілес елдерге, мейлі ЕАЭО аясында, мейлі одақтан тыс жерлерге кетуінен басқа, жанармай бағасының төмендігінің тағы бір жағымсыз жағы бар: жағдай мұнай-газ секторына инвестиция тартуға және дамытуға, сондай-ақ геологиялық барлау жұмыстарын жүргізу және ресурстық базаны толықтыру мүмкіндік бермейді. Жалпы, бағаны жасанды шектеу дәстүрлі түрде инвестиция ағынының болмауына әкеледі. Қазір еліміздегі мұнай өңдеу зауыттары өзін-өзі ақтау қағидатымен жұмыс істейді, ешқандай айтарлықтай пайда жоқ. Қазіргі кереғар жағдайда мемлекет жанармай бағасын ұстап тұру үшін айтарлықтай шығынға ұшырайды, бұл ең төменгі бағалардың салдарынан көрші елдерге кетіп, сол арқылы шетелдіктерді, тіпті контрабандашыларды субсидиялайды.

Энергетика министрлігінің пікірінше, мәселенің жалғыз шешімі — бағадағы диспропорцияны азайту. Бұл қажетті шара: егер бұрын тапшылық мұнай өнімдерін өндіруді ұлғайту есебінен жабылса, қазір еліміздің мұнай өңдеу зауыттары максималды қуатта жұмыс істеп жатыр, ал кейінгі жылдары өндіріс көлемінің айтарлықтай артпайды. Егер жанармайдың сыртқа ағынын тоқтату шаралары қазір қабылданбаса, онда транзиттік тасымалдау көлемінің жыл сайынғы өсуін ескере отырып, Қазақстан жақын болашақта жалпы тапшылыққа тап болады, бұл елдің энергетикалық қауіпсіздігіне тікелей қауіп төндіреді.

Жалпы, жасанды және ойластырылмаған, теңгерімсіз бағаны ұстап тұру шын мәнінде елдің энергетика саласының қасіретін тудырады. Бағаның нақты деңгейін сақтай отырып, халықты қолдаудың барабар бағдарламасын әзірлеудің орнына нарық заңына қарсы ойнау әрекеті қазірдің өзінде кері нәтижелерге әкеліп соқтырды. Мәселен, электр энергиясы тарифтерін тежеу ​​елдегі электр станцияларының қажетті инвестициясыз қалуына, одан әрі желілердегі көптеген апаттарға, сондай-ақ амортизацияның орасан зор деңгейіне әкелді. Екібастұз бен Риддер қалаларындағы төтенше жағдай өте айқын. Постфактум, президенттің тапсырмасы бойынша елімізде секторға күрделі салымдар ағынының жағдайын жақсартуға арналған «инвестицияға айырбас тарифі» бағдарламасы іске қосылды.

Мұнай өнімдерінің бағасына келер болсақ, Қазақстанда оның әлемдегі ең төмен бағалардың қатарында екені белгілі. Осылайша, Қазақстан ең арзан бензині бар 10 елдің және ең арзан дизель отыны бар 15 елдің қатарына енді. Көрші елдермен, Еуропа мен Америкамен айырмашылық бірнеше есе болуы мүмкін. Толық ақпарат инфографикада берілген.

FacebookTwitterWhatsApp
Tags: Болат АқшолақовжанармайҚазақстан
Подпишитесь и получайте новости первыми​
FACEBOOK
INSTAGRAM
YOUTUBE

Ұқсас жаңалықтар

Қазақстан мен Иранның Һормозган провинциясы сауда-экономикалық әріптестікті тереңдету жолдарын талқылады

Қазақстан мен Иранның Һормозган провинциясы сауда-экономикалық әріптестікті тереңдету жолдарын талқылады

13.11.2026
Тоқаев ғылым мен білімді дамыту және цифрлық экономиканы қалыптастыру міндеттерін белгіледі

Тоқаев ғылым мен білімді дамыту және цифрлық экономиканы қалыптастыру міндеттерін белгіледі

28.10.2026
Қазақстан делегациясы Түркияның аграрлық саланы цифрландыру тәжірибесін зерделеді

Қазақстан делегациясы Түркияның аграрлық саланы цифрландыру тәжірибесін зерделеді

28.10.2026
Еуропа елдерінде қыс түскенде жаппай наразылық күшеюі мүмкін

Еуропа елдерінде қыс түскенде жаппай наразылық күшеюі мүмкін

23.10.2026
Қазақстан мен Иран ынтымақтастықтың жаңа бағыттарын талқылады

Қазақстан мен Иран ынтымақтастықтың жаңа бағыттарын талқылады

10.10.2026
Астанада Қазақстан мен Оман арасында жоғары деңгейдегі келіссөздер өтеді

Астана мен Маскат арасындағы ынтымақтастық жаңа деңгейге көтеріледі

05.10.2026
Тоқаев Қорғаныс министрі етіп Айдос Мырзахметовті тағайындады

Тоқаев Қорғаныс министрі етіп Айдос Мырзахметовті тағайындады

28.09.2026
Алматыдағы «Қазақстан-Қытай» инвестициялық форумы бір минут үндіздікпен басталды

Алматыдағы «Қазақстан-Қытай» инвестициялық форумы бір минут үндіздікпен басталды

25.09.2026
Тегеранда Каспий теңізін қорғау жөніндегі халықаралық конференция өтті

Тегеранда Каспий теңізін қорғау жөніндегі халықаралық конференция өтті

25.09.2026

Басты жаңалықтар

Тәжікстан мен Иран су үнемдеу технологияларын енгізу перспективаларын талқылады

Тәжікстан мен Иран су үнемдеу технологияларын енгізу перспективаларын талқылады

21.11.2026
Шэньчжэньдегі АТЭС саммитіндегі жетекші державалар көшбасшыларының кездесуі әлемнің назарын аударды

Шэньчжэньдегі АТЭС саммитіндегі жетекші державалар көшбасшыларының кездесуі әлемнің назарын аударды

21.11.2026
Бақайи: Химиялық қару жасау белгілері бар деген мәлімдеме — ескі тәсілдің қайталануы

Бақайи: Химиялық қару жасау белгілері бар деген мәлімдеме — ескі тәсілдің қайталануы

20.11.2026
Трамп Иранға қарсы соғыс ашуға асықпайтынын мәлімдеді

Трамп Иранға қарсы соғыс ашуға асықпайтынын мәлімдеді

20.11.2026
БҰҰ Халықаралық соты Мьянманы рохинджа халқына қарсы геноцид жасады деп таныды

БҰҰ Халықаралық соты Мьянманы рохинджа халқына қарсы геноцид жасады деп таныды

20.11.2026
Батыс Ресей, Қытай және АҚШ көшбасшыларының саммитіне баға берді

Батыс Ресей, Қытай және АҚШ көшбасшыларының саммитіне баға берді

20.11.2026

Валюта бағамы

Экономика

Йемен Сауд Арабиясының порттарына шабуыл жасай алады

Йемен Сауд Арабиясының порттарына шабуыл жасай алады

21.11.2026
Тәжікстан мен Иран су үнемдеу технологияларын енгізу перспективаларын талқылады

Тәжікстан мен Иран су үнемдеу технологияларын енгізу перспективаларын талқылады

21.11.2026
АҚШ Сингапур мен Малайзияға Иранға салынған санкцияларға қатысты ескерту жасады

АҚШ Сингапур мен Малайзияға Иранға салынған санкцияларға қатысты ескерту жасады

21.11.2026
Язан Абуши: Израиль табиғатты қорғау сылтауымен саясат жүргізіп отыр

Язан Абуши: Израиль табиғатты қорғау сылтауымен саясат жүргізіп отыр

21.11.2026
Демократ сенатор Адам Шифф АҚШ-тың қаржы шығыны артқанын мәлімдеді

Демократ сенатор Адам Шифф АҚШ-тың қаржы шығыны артқанын мәлімдеді

20.11.2026
БҰҰ Халықаралық соты Мьянманы рохинджа халқына қарсы геноцид жасады деп таныды

БҰҰ Халықаралық соты Мьянманы рохинджа халқына қарсы геноцид жасады деп таныды

20.11.2026

Eurasia Today

Біздің серіктестер

Slide 1
Slide 2
Next Post
Түркіменстан Президенті Израиль Сыртқы істер министрін қабылдады

Түркіменстан Президенті Израиль Сыртқы істер министрін қабылдады

  • Басты бет
  • Саясат
  • Экономика
  • Қоғам
  • Әлем
  • Мәдениет
  • Орталық Азия
  • Ғылым
  • Туризм
  • Дiн
  • Спорт
  • Сурет
  • Бейне
© 2023 Eurasiatoday.
Барлық құқықтар сақталған.
Сайттың ескі нұсқасы

«EURASIA TODAY» сайтындағы материалдарды қайта басып шығару және көшіруге тек дереккөзге сілтеме жасаған жағдайда ғана рұқсат етіледі. Мәтіндік, фото, аудио және бейне материалдарды пайдалану тек авторлық құқық иесінің келісімі арқылы ғана мүмкін болады.

No Result
View All Result
  • Басты бет
  • Саясат
  • Экономика
  • Қоғам
  • Орталық Азия
    • Қырғызстан
    • Қазақстан
    • Өзбекстан
    • Тәжікстан
    • Түркіменстан
  • Әлем
    • Америка
    • Европа
    • Азия
    • Батыс Азия
    • Россия
  • Мәдениет
  • Туризм
  • Ғылым
  • Дiн
  • Спорт
  • Біз туралы

«EURASIA TODAY» сайтындағы материалдарды қайта басып шығару және көшіруге тек дереккөзге сілтеме жасаған жағдайда ғана рұқсат етіледі. Мәтіндік, фото, аудио және бейне материалдарды пайдалану тек авторлық құқық иесінің келісімі арқылы ғана мүмкін болады.